Εβδομάδα 5: Εργαλεία και διαδικασίες απαιτήσεων

Σημειώσεις μελέτης βασισμένες στη Διάλεξη 5: «Απαιτήσεις: Εργαλεία και διεργασίες». Οι διαφάνειες, με τα διαγράμματα, βρίσκονται στο Moodle.

Την προηγούμενη εβδομάδα είδαμε πώς μοιάζει μια καλή απαίτηση και πώς ταξινομούνται οι απαιτήσεις. Τώρα βλέπουμε δύο εργαλεία που σε βοηθούν να περάσεις από ένα πρόχειρο κείμενο του πελάτη σε ένα οργανωμένο σύνολο απαιτήσεων: τη συστημική ανάλυση κειμένου και την ανάλυση απόψεων.

Το πρόβλημα με το κείμενο του πελάτη

Οι απαιτήσεις του πελάτη (απαιτήσεις πηγής) έρχονται συνήθως ως ελεύθερο κείμενο. Δημιουργεί τρία προβλήματα:

• Ασάφεια: διαφορετικοί άνθρωποι διαβάζουν διαφορετικά πράγματα στην ίδια φράση, και καθένας «γεμίζει» τα κενά με τις δικές του υποθέσεις. Έτσι μπαίνει μεροληψία στην ανάλυση.
• Πολλές απαιτήσεις σε μία πρόταση: ο πελάτης δύσκολα γράφει μία απαίτηση τη φορά, οπότε πρέπει να τις χωρίσεις σε ατομικές.
• Ανάμεικτα συστήματα: το κείμενο αφορά συχνά και συστήματα γύρω από το κύριο, και πρέπει να ξεχωρίσεις τι ανήκει πού.

Χρειαζόμαστε λοιπόν έναν συνεπή τρόπο να οργανώνουμε και να ερμηνεύουμε το κείμενο.

Συστημική ανάλυση κειμένου

Η παραδοσιακή ανάλυση κειμένου διαβάζει τις απαιτήσεις πηγής γραμμή προς γραμμή. Η συστημική ανάλυση κειμένου (Systemic Textual Analysis, STA) κάνει το ίδιο, αλλά με το ολιστικό μοντέλο της Εβδομάδας 4 ως πλαίσιο: κάθε απαίτηση μπαίνει σε μια κατηγορία (κύρια απαίτηση, λειτουργικές, μη λειτουργικές απόδοσης, συστήματος, υλοποίησης). Έτσι ερμηνεύει, επεκτείνει και αποσαφηνίζει το κείμενο, και κυρίως φανερώνει τι λείπει.

Το έντυπο STA

Η ανάλυση γίνεται σε ένα έντυπο με το όνομα του έργου, την ημερομηνία, τον συντάκτη και την έκδοση. Περιέχει το πλαίσιο του συστήματος, την κύρια απαίτηση, και πίνακες για τις λειτουργικές απαιτήσεις, τις μη λειτουργικές απαιτήσεις απόδοσης και υλοποίησης δίπλα στη λειτουργία που αφορούν, και τις απαιτήσεις συστήματος ανά ποιότητα (αξιοπιστία, συντηρησιμότητα, διαλειτουργικότητα, αποδοτικότητα, ευχρηστία, ασφάλεια). Υπάρχει και στήλη για σχόλια.

Πώς φαίνεται ότι κάτι λείπει

Ας πούμε ότι ο πελάτης ενός ηλεκτρονικού καταστήματος γράφει: «Οι πληρωμές να γίνονται με Visa ή PayPal και να ολοκληρώνονται σε λιγότερο από 4 δευτερόλεπτα». Στο έντυπο αυτό γίνεται:

Ο πελάτης έδωσε περιορισμούς (χρόνο, τρόπους πληρωμής), αλλά όχι τις ίδιες τις λειτουργίες. Τα κενά κελιά δείχνουν τι πρέπει να ρωτήσεις.

Αποσαφήνιση

Για κάθε απαίτηση, μία-μία, ρωτάς:

1. Είναι σωστή; Ζητά κάτι εφικτό;
2. Είναι πλήρης; Είναι ολοκληρωμένη πρόταση;
3. Είναι σαφής; Είναι γραμμένη σε απλή, άμεση γλώσσα;
4. Είναι συνεπής με τις υπόλοιπες;
5. Είναι επαληθεύσιμη; Μπορείς να αποδείξεις ότι επιτεύχθηκε;

Για να απαντήσεις, ζήτα διευκρινίσεις από τον πελάτη αντί να κάνεις υποθέσεις· αν μια υπόθεση είναι αναπόφευκτη, κατέγραψέ την. Ξαναγράφεις τις απαιτήσεις ώσπου να απαντιούνται θετικά και οι πέντε ερωτήσεις, και στο τέλος ελέγχεις ξανά όλο το σύνολο. Κάθε κενό που βρήκες το συζητάς με τον πελάτη.

• Υπέρ: απλή, ο καθένας μπορεί να συμμετάσχει, ανοίγει συζήτηση στην ομάδα, δίνει δομή και εντοπίζει απαιτήσεις που λείπουν ή είναι διφορούμενες.
• Κατά: δεν βοηθά πολύ αν οι απαιτήσεις είναι λίγες, και η λίστα μπορεί να γίνει πολύ μεγάλη.

Ανάλυση απόψεων

Η ανάλυση απόψεων (viewpoint analysis) βοηθά μια ομάδα να βρει και να δομήσει τις απαιτήσεις με καταιγισμό ιδεών, κοιτάζοντας το σύστημα από δύο οπτικές γωνίες: τη λειτουργική (τι κάνει) και τη μη λειτουργική (πόσο καλά και με ποιον τρόπο). Είναι ιδιαίτερα χρήσιμη όταν οι απαιτήσεις είναι λίγες, και δείχνει πώς συνδέονται μεταξύ τους. Γίνεται σε έξι βήματα:

1. Καταιγισμός ιδεών. Η ομάδα γράφει κάθε πιθανή απαίτηση σε ένα αυτοκόλλητο χαρτάκι (post-it): από την εμπειρία της, από το κείμενο του πελάτη, ακόμα και από τη νομοθεσία. Γράφεις απαιτήσεις, όχι λύσεις.
2. Διαχωρισμός απόψεων. Χωρίζεις τις λειτουργικές από τις μη λειτουργικές. Οι πελάτες γράφουν κυρίως περιορισμούς, οπότε για κάθε μη λειτουργικό χαρτάκι ρωτάς: υπονοεί μια λειτουργία; Αν ναι, τη γράφεις σε νέο χαρτάκι.
3. Δομή της λειτουργικής άποψης. Χωρίζεις τις λειτουργίες σε εξωτερικές (αυτές που βλέπει ο χρήστης) και εσωτερικές (αυτές που γίνονται «πίσω από τη σκηνή»).
4. Ομαδοποίηση. Βάζεις τις λειτουργίες σε λογικές ομάδες, το πολύ περίπου πέντε ανά ομάδα, και δίνεις όνομα σε κάθε ομάδα. Αν μια ομάδα δεν μπορεί να πάρει όνομα, μάλλον δεν είναι λογική.
5. Διάγραμμα δομής. Μετατρέπεις τις ομάδες σε ένα ιεραρχικό διάγραμμα: το σύστημα στην κορυφή, οι ομάδες από κάτω, οι λειτουργίες στα φύλλα.
6. Μη λειτουργική δομή. Τέλος, «κρεμάς» κάθε μη λειτουργική απαίτηση πάνω στη λειτουργία που αφορά, ή στην κορυφή αν αφορά όλο το σύστημα (π.χ. «κόστος κάτω από 9.000 €», «τρέχει σε Windows 11»).

Γράψε τις λειτουργίες ως ρήμα + ουσιαστικό

Στον καταιγισμό ιδεών οι λειτουργίες γράφονται συχνά μόνο με ένα ρήμα («γράφω», «προσθέτω»). Αμέσως μετά πρέπει να γίνουν πλήρεις: «Γράφει τα δεδομένα στο αρχείο», «Προσθέτει κατηγορία στη βάση δεδομένων».

Πρόσεχε τις ψευδολειτουργίες: φράσεις όπως «Παρέχει αξιοπιστία» ή «Αυξάνει τη συντηρησιμότητα» έχουν ρήμα και ουσιαστικό, αλλά περιγράφουν ιδιότητες του συστήματος, όχι κάτι που κάνει. Είναι μη λειτουργικές απαιτήσεις.

Παράδειγμα: εφαρμογή παραγγελίας φαγητού

Μετά τα βήματα 1–2, η ομάδα έχει γράψει «παραγγελία από το κινητό», «η παραγγελία να φτάνει στο εστιατόριο μέσα σε 10 δευτερόλεπτα», «πληρωμή με κάρτα» και «να δουλεύει σε Android και iOS». Το «μέσα σε 10 δευτερόλεπτα» υπονοεί μια λειτουργία που δεν είχε γραφτεί: «Στέλνει την παραγγελία στο εστιατόριο». Τα βήματα 3–6 δίνουν περίπου:

• Εφαρμογή παραγγελίας φαγητού (σε Android και iOS)

  • Παραγγελία (εξωτερικές)
    • Εμφανίζει το μενού
    • Προσθέτει πιάτο στο καλάθι
    • Στέλνει την παραγγελία στο εστιατόριο (σε < 10 s)
  • Πληρωμή (εξωτερικές)
    • Χρεώνει την κάρτα του πελάτη
  • Διαχείριση (εσωτερικές)
    • Αποθηκεύει την παραγγελία στη βάση δεδομένων
    • Ενημερώνει τον διανομέα

• Υπέρ: απλό εργαλείο που δείχνει την ιεραρχία των λειτουργικών και μη λειτουργικών απαιτήσεων, εντοπίζει όσες λείπουν και δίνει σε όλη την ομάδα κοινή εικόνα του συστήματος. Συνήθως βρίσκει το 80–90% της λειτουργικότητας.

• Κατά: με πολλές απαιτήσεις γίνεται δύσκολο στη διαχείριση. Για το 10–20% που λείπει χρειάζεται και κάτι άλλο, π.χ. η συστημική ανάλυση κειμένου.

Δεν έχει σημασία αν η δομή σου διαφέρει από αυτήν μιας άλλης ομάδας· ο σκοπός είναι να καταλάβετε καλύτερα το σύστημα.

Ερωτήσεις αυτοαξιολόγησης

1. Ποιο είναι το βασικό πλεονέκτημα της συστημικής ανάλυσης κειμένου σε σχέση με ένα απλό διάβασμα του κειμένου;

Χρησιμοποιεί το ολιστικό μοντέλο ως πλαίσιο, οπότε κάθε απαίτηση μπαίνει σε μια κατηγορία, και τα κενά κελιά δείχνουν αμέσως ποιες απαιτήσεις λείπουν.

2. Ο πελάτης γράφει «Οι αναφορές να βγαίνουν σε PDF». Τι είδους απαίτηση είναι, και ποια λειτουργία υπονοεί;

Μη λειτουργική απαίτηση υλοποίησης (ορίζει τη μορφή, μια λύση). Υπονοεί τη λειτουργία «Δημιουργεί αναφορά», που πρέπει να καταγραφεί χωριστά.

3. Γιατί το «Αυξάνει την ασφάλεια» είναι ψευδολειτουργία;

Γιατί, παρότι έχει ρήμα και ουσιαστικό, περιγράφει μια ιδιότητα του συστήματος και όχι μια ενέργεια που εκτελεί. Είναι μη λειτουργική απαίτηση συστήματος.

4. Ποια είναι τα έξι βήματα της ανάλυσης απόψεων;

Καταιγισμός ιδεών, διαχωρισμός απόψεων, δομή της λειτουργικής άποψης (εξωτερικές/εσωτερικές), ομαδοποίηση, διάγραμμα δομής, και ευθυγράμμιση των μη λειτουργικών απαιτήσεων με τις λειτουργίες.

---

Πηγές: Διάλεξη 5 του μαθήματος.